คลินิคโรค “น้ำเหลืองไม่ดี”

สำนักการแพทย์ทางเลือก
กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก กระทรวงสาธารณสุข

ความช่างสังเกตของบรรพบุรุษไทย เห็นเด็กบางคนโดนยุงกัด มดกัด แมลงต่อยจะบวมคัน พุพอง เปื่อยง่าย อักเสบไว แผล หายช้า เป็นหนอง ฝี มีน้ำเหลืองเยิ้ม พอหายมักทิ้งร่องรอยผื่นดาษ เรียกขานว่า น้ำเหลืองเสีย ส่วนในคนที่โตแล้ว บางคน มีแนวโน้มขาลาย ตัวลายจากแผลเก่ารอยยุงกัดบ้าง บ้างเรียกว่า น้ำเหลืองไม่ดี เหล่านี้จะถูกเข้าใจโดยแพทย์ทั่วๆไปว่า เป็น โรคภูมิแพ้อันไม่เคยระบุต้นภูมิได้ หรืออาจคิดไปว่าเป็นเพราะ แพ้น้ำลายยุง เป็นต้น

ภาวะน้ำเหลืองไม่ดี คือ ปรากฏการณ์ที่อวัยวะมีการอัดอั้น congestion ระบายน้ำเหลืองไม่ราบรื่นที่เมื่อเรื้อรังก็จะอุดอู้ ของเสียจะคั่งค้าง ไม่ถ่ายออกเทไปทำให้ก่ออักเสบได้ง่าย โดยเฉพาะเมื่อเกิดมีการแสลงอาหารจากผลิตภัณฑ์สัตว์ (เนื้อไข่นม) ปนการแทรกซ้อนที่ติดเชื้อตามผิวหนังกลายเป็นโรคน้ำเหลืองเสีย

โรคน้ำเหลืองไม่ดี มีอาการและอาการแสดงที่หลากหลายกว่าที่เราเคยรู้จักกันมาอาจเรียกได้ว่าเป็นกลุ่มโรค ที่ครอบคลุมไปถึง เช่น โรคหลอดเลือดขอดโรคปวดเข่า(เสื่อม) โรคสะเก็ดเงิน โรคผิวหนังผื่นคัน โรคSLE โรครูมาตอยด์ โรคบวมไขมัน โรคอ้วนโรคภาวะที่ช่วงล่างใหญ่ผิดสัดส่วน•ต้นขาโต•น่องอวบโรคภาวะบวมต่างๆที่พบได้ในโรคเก๊าต์ เบาหวาน ความดันโลหิตสูงรวมทั้งโรคมะเร็งและผลข้างเคียงจากมะเร็ง หรือจากการผ่าตัดรักษามะเร็งเฉพาะกรณีหลังนี้ ประมาณว่า เรามีผู้ป่วยบวมไม่น้อยกว่า ๓๐๐,๐๐๐ คนทั่วประเทศไทย ที่เคยผ่านการผ่าตัดมะเร็งเต้านม มะเร็งปากมดลูก

ความเรื้อรังแห่งโรคทั้งหลายที่เมื่อเป็นมานานถึงระยะหนึ่งก็จะก่อสภาวะน้ำเหลืองไม่ดี ซึ่งจะขยายความรุนแรงของอาการ และเพิ่มการรุกลามของโรค อาการเมื่อยน่อง•เจ็บขา•ปวดเอวในคนวัยทำงาน (เบื่อขึ้นบันได เดินไม่ทนเหนื่อยไว) อาการ ปวดเมื่อยตามเนื้อตามตัว เจ็บไปทั้งตัว อาการเลือดลมไม่เดิน อาการลุกก็โอยนั่งก็โอยเดินเหินไม่คล่องทั้งในคนทั่วไปหรือ ในผู้สูงอายุอาการปวดในผู้ป่วยมะเร็ง เหล่านี้ล้วนมีพื้นฐานร่วมบนภาวะน้ำเหลืองไม่ดี เราเคยให้การบำบัดรักษาผู้ป่วยมะเร็งระยะสุดท้ายที่ปวดทรมานต้องกินมอร์ฟีนวันละ ๕~๑๐ เม็ดเมื่อเริ่มบำบัดน้ำเหลือง สามารถทำให้มอร์ฟีนเป็น ศูนย์เม็ดได้ตั้งแต่วันแรก เป็นต้น

พยาธิสภาพของระบบไหลเวียนน้ำเหลือง ถูกถอดรหัสจากงานวิจัยสัณฐานวิทยาทั้งจุลทรรศน์แสง และจุลทรรศน์อิเลคตรอนที่ค้นพบระบบก่อนน้ำเหลืองเป็น สถาปัตยกรรมรังผึ้ง HoneycombArchitecture (Ekataksin et al., 2000) กับเซลล์ต้นตอหลอดน้ำเหลืองที่เรียก ลูกครึ่งเซลล์บุหลอดกล้าเส้นใยEndotheliofibroblast (Ekataksin et al., 2006) เป็นมูลเหตุให้เกิดนวัตกรรมการบำบัดรักษาโรคบวมน้ำเหลือง โดยวิธีภูษาบำบัด•ขันชะเนาะลดบวมกับประสบการณ์บำบัดรักษาผู้ป่วยกว่า ๓,๗๐๐ คน ทั้งไทยและเทศ (๓๗ ชาติ)บน การศึกษาภาพแม่เหล็กกำธร MRIทำให้ได้ข้อค้นพบที่สร้างความเข้าใจใหม่ และเกิดองค์ความรู้ใหม่ยังให้เราแยกแยะได้ว่า โรคบวมน้ำเหลือง แบ่งได้เป็น ๒ อาณาจักร ดังนี้

อาณาจักรที่หนึ่ง คือ โรคบวมน้ำเหลืองตามแบบฉบับ (อาจเรียกว่าบวมระนาบตื้น) มองเห็นชัดว่ามีแขนขาบวมโตเป็นสภาวะที่หลอดน้ำเหลืองขยายตัวและแพร่พันธุ์ มีน้ำคั่งอยู่ ได้แก่โรคบวมน้ำเหลืองทั้งหลายที่เป็นที่รู้จักกันในตำรา

อาณาจักรที่สอง คือ โรคบวมน้ำเหลืองระนาบลึก มองภายนอกดูไม่ใช่บวมเลยแต่ผู้ป่วยอาจ เคยมีบวมเป็นครั้งคราว เช่น ตอนนั่งรถนานๆหรือบางคนเนื้อขาอาจคล้ายอ้วนฉุๆ เมื่อทำ MRI จะ ปรากฏชัดว่าน้ำเหลืองเริ่มก่อตัวสะสมเป็นแถบในชั้นไขมันส่วนลึกแล้วบริเวณน้ำเหลืองระนาบลึกนั้น จะตรวจได้ เป็น แนวกดเจ็บ

ผู้ป่วยประเภทที่จะได้ประโยชน์ จากการตรวจวินิจฉัยและบำบัดรักษาโรคน้ำเหลืองไม่ดี

ภาพ ๑. ผู้ป่วยชายโรคบวมน้ำเหลืองปฐมภูมิ ข้อเท้าบวมแฝงมานานโดยที่เจ้าตัวก็ไม่เคยสังเกต จนเกิดการแสลงอาหาร ความ บวมแสดงออกชัดที่ขาขวา แข้ง น่อง ตาตุ่ม หลังเท้า นิ้วเท้า กลายเป็นบวมถาวร ลามขึ้นขาอ่อน แสลงแต่ละครั้งก็จะเกิดอักเสบ ไข้สูง หนังลอกคราบ ผิวก็จะด้าน กร้านขึ้นเรื่อยๆ น้ำเหลืองเสียทำให้สีผิวคล้ำหมอง บางคนบวมก็ลามไปขาซ้ายด้วย

ภาพ ๒. ผู้ป่วยหญิงโรคบวมน้ำเหลืองปฐมภูมิ ข้อเท้าบวมแฝงมานานโดยที่เจ้าตัวก็ไม่เคยสังเกต จนเกิดการแสลงอาหาร ความ บวมแสดงออกที่ขาข้างหนึ่งก่อน ที่แข้ง น่อง ตาตุ่ม หลังเท้า นิ้วเท้า แล้วกลายเป็นบวมถาวร ลามขึ้นขาอ่อน การแสลงอาหาร (เนื้อไข่นม ผลิตภัณฑ์สัตว์) แต่ละครั้งจะก่อความอักเสบ ไข้สูง หนังลอกคราบ ผิวก็จะด้าน กร้านขึ้นเรื่อยๆ น้ำเหลืองเสียจะทำให้ สีผิวคล้ำหมอง บางคนบวมก็ลามไปขาอีกข้างด้วย

ภาพ ๓. ผู้ป่วยหญิงโรคบวมน้ำเหลืองปฐมภูมิ (คนที่ ๑, ๒, ๓) และบวมน้ำเหลืองทุติยภูมิ (คนที่ ๔, ๕) บวมลามถึงหน้าเป้า

ภาพ ๔. ผู้ป่วยชายอ้วน โรคบวมน้ำเหลืองปฐมภูมิ สังเกตพยาธิสภาพที่ข้อเท้า ซึ่งมีบวมแฝงเป็นมานาน โดยที่เจ้าตัวก็ไม่เคย สังเกต จนกลายมาแสดงออกเป็นบวมขา ขาดำ บวมทั้งตัว

ภาพ ๕. ผู้ป่วยหญิงอ้วน โรคบวมน้ำเหลืองปฐมภูมิ สังเกตพยาธิสภาพที่ข้อเท้า ซึ่งมีบวมแฝงเป็นมานาน โดยที่เจ้าตัวก็ไม่เคย สังเกต จนกลายมาแสดงออกเป็นบวมขา ขาดำ บวมทั้งตัว จากข้อเท้าก็ลามไปยังข้อเข่า มีทั้งเข่ากาง (แบะออก) และเข่าโก่ง (โค้งเข้า)

ภาพ ๖. ผู้ป่วยน้ำเหลืองไม่ดี รูปแบบต่างๆ ที่บางคนมีโรคบวมน้ำเหลือง ปรากฏร่วมแล้วถาวร ทุกกรณีมีปัญหาบวมแฝงอยู่ในข้อเท้า ซึ่งบางคนสังเกตได้ เพราะความแสลงอาหาร (เนื้อไข่นม ผลิตภัณฑ์สัตว์) ทำให้พยาธิสภาพแสดงออกที่ข้อเท้าชัดเจน เช่น ผื่นคัน คันทั้งขา ข้ออักเสบ เอ็นอักเสบ ข้อเท้าทรุด นิ้วเท้าเก เป็นต้น

ภาพ ๗. ผู้ป่วยน้ำเหลืองไม่ดี ที่ปัญหาบวมในข้อเท้าแสดงออกอย่างชัดเจน เกิดการแสลงอาหารซ้ำแล้วซ้ำอีก กลายเป็นแผลเปื่อย อาหารที่แสลงที่สุดคือ เนื้อหมู (เนื้อวัว สัตว์สี่เท้าอื่น) ซุปต้มกระดูกหมู น้ำก๋วยเตี๋ยว

ภาพ ๘. ผู้ป่วยโรคบวมน้ำเหลืองแต่กำเนิด (อายุ ๑๘ ปี สุพรรณบุรี) ภาพแรกป่วยขาบวมโตมา ๑๘ ปี ภาพสองเมื่อบำบัดได้ ๕ วัน ภาพสามกลับบ้านไปดูแลต่อ ๑ เดือน และภาพสี่หลังจาก ๑ ปี ขาที่เคยบวมก็ยุบลดเรียวลง

ภาพ ๙. ผู้ป่วยโรคบวมน้ำเหลืองทุติยภูมิ จากการผ่าตัดมะเร็งปากมดลูก (อายุ ๕๔ ปี กรุงเทพฯ) ภาพแรกขาซ้ายบวมก่อนเริ่ม บำบัด ภาพสองเมื่อบำบัดได้ ๕ วัน ภาพสามกลับบ้านไปดูแลต่อ ๑ เดือน และภาพสี่หลังจากหนึ่งปีครึ่ง ขาที่เคยบวม ก็ยุบเรียว ลดลงตามลำดับ

ภาพ ๑๐. ผู้ป่วยโรคบวมน้ำเหลืองทุติยภูมิ จากการผ่าตัดมะเร็งปากมดลูก (อายุ ๔๙ ปี กรุงเทพฯ) ภาพแรกขาขวาบวมมานาน ๗ ปีก่อนเริ่มบำบัด ภาพสองเมื่อบำบัด ๕ วันแล้วกลับบ้านผ่านไป ๔ เดือน ภาพสาม ๑ ปี ๘ เดือน และภาพสี่หลังจากผ่านมา ๓ ปีครึ่ง ขาที่เคยบวมก็ยุบเรียว ลดลงตามลำดับ สีผิวคืนสภาพเกือบสนิท